HPV aşısı: kimlere yapılır, kaç doz gerekir, Türkiye'de durum ne?

HPV aşısı, rahim ağzı (serviks) kanserinin nedeni olan ve anüs, penis, vulva, vajina ile ağız-boğaz kanserleriyle de ilişkili insan papilloma virüsüne (HPV) karşı koruyan bir aşıdır. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), aşının cinsel yaşam başlamadan önce, öncelikle 9–14 yaşındaki kızlara yapılmasını önerir ve 1 ya da 2 dozla uygulanabileceğini belirtir. Türkiye'de HPV aşısı, 1 Eylül 2026 tarihli ulusal aşı takviminde yer almıyor.

HPV nedir, hangi kanserlere yol açar?

HPV, yaygın ve cinsel yolla bulaşan bir virüs grubudur. Cinsel yaşamı olan hemen herkes hayatının bir döneminde, çoğu zaman hiçbir belirti olmadan HPV ile karşılaşır; karşılaşanların yaklaşık %90'ında vücut virüsü kendiliğinden kontrol altına alır. HPV deriyi, genital bölgeyi ve boğazı etkileyebilir; prezervatif bulaşı azaltır ama tam koruma sağlamaz.

Sorun, yüksek riskli tiplerle enfeksiyonun uzun süre geçmemesidir. Bu kalıcı enfeksiyon rahim ağzı kanserinin nedenidir; vulva, vajina, penis, anüs ve ağız-boğaz kanserleriyle de ilişkilidir. DSÖ'nün tahminine göre HPV, 2019'da dünyada kadınlarda yaklaşık 620 bin, erkeklerde yaklaşık 70 bin kanser vakasına yol açtı.

En önemli tipler 16 ve 18'dir: Rahim ağzı kanserlerinin yaklaşık %70'inden bu iki tip sorumludur. Düşük riskli 6 ve 11 tipleri ise kanser değil, genital siğil yapar.

HPV aşısı hangi tiplere karşı korur?

HPV aşıları, virüse benzeyen ama canlı virüs ya da virüsün genetik materyalini içermeyen protein parçacıklarından üretilir; bu yüzden enfeksiyon yapamaz. Aşağıdaki tablo üç aşı türünün kapsadığı tipleri gösteriyor.

Farklı aşı türleri birbirinin yerine kullanılmaz; seriye hangi aşıyla başlandıysa hekiminiz planı ona göre yapar.

HPV aşısı kaç doz, hangi yaşta yapılır?

Aşının en büyük yararı, HPV ile karşılaşmadan, yani cinsel yaşam başlamadan önce yapıldığında görülür. Doz sayısı yaşa göre değişir ve bu konuda DSÖ ile Türkiye'deki uzman derneği rehberi farklı öneriler yapar.

DSÖ'nün 2022 önerisi

DSÖ'nün Aralık 2022'de güncellediği tutum belgesine göre:

• Birincil hedef grup 9–14 yaşındaki kızlardır. Bağışıklığı baskılanmış kişiler ve cinsel istismara uğramış olanlar da öncelikli gruplardadır.
• 9–20 yaş arasında tek doz ya da en az 6 ay arayla iki doz uygulanabilir.
• 21 yaş ve üzerinde en az 6 ay arayla iki doz önerilir.
• Bağışıklığı baskılanmış kişiler ve HIV ile yaşayanlar en az iki, mümkünse üç doz almalıdır.
• Daha büyük kadınlar, erkek çocuklar ve erkekler, imkânlar elverdiğinde aşılanabilecek ikincil hedef gruplardır.

Türkiye'deki uzman rehberi: EKMUD 2024

Türkiye Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanlık Derneği'nin (EKMUD) 2024 Erişkin Bağışıklama Rehberi, 9 değerlikli aşı için aşağıdaki şemayı önerir.

15 yaş ve üzerindeki üç dozluk şemada ikinci doz birinciden en erken 1 ay, üçüncü doz ikinciden en az 3 ay sonra yapılabilir. 4 değerlikli aşıda iki dozluk şema 13 yaşına kadar geçerlidir; 14 yaş ve üzerinde 3 doz yapılır.

EKMUD, tek doz şeması hakkında yeterli veri olmadığı görüşüyle tek dozu önermiyor. Yani DSÖ'nün kabul ettiği tek doz seçeneği Türkiye'deki bu rehberde yer almıyor. Sizin ya da çocuğunuz için kaç doz gerektiğine, kullanılacak aşıya göre hekiminiz karar verir.

Türkiye'de HPV aşısı: ulusal programda mı, ücretsiz mi?

Sağlık Bakanlığı'nın 1 Eylül 2026'da güncellenen ulusal çocukluk dönemi aşı takviminde de, erişkinlere önerilen aşılar listesinde de HPV aşısı yer almıyor. Bu, HPV aşısının aile sağlığı merkezlerinde rutin olarak uygulanan takvim aşılarından biri olmadığı anlamına gelir.

Aşının ulusal programa alınmasıyla ilgili gelişmeler olabileceği için güncel durumu, çocuğunuz ya da kendiniz için ücretsiz bir uygulama olup olmadığını ve aşının nasıl temin edileceğini aile hekiminize sorun. Bebeklik ve çocukluk dönemindeki tüm rutin aşıları aşı takvimi sayfamızda bulabilirsiniz.

Erkeklerde HPV aşısı

HPV yalnız kadınları ilgilendirmez: Erkeklerde anüs, penis ve ağız-boğaz kanserleri ile genital siğillere yol açabilir. EKMUD'a göre 4 ve 9 değerlikli aşılar hem kadınlara hem erkeklere önerilir; 2 değerlikli aşı ise yalnız kadınlar içindir.

DSÖ, kaynakları sınırlı programlarda önceliği kızlara verir ve erkekleri, imkân olduğunda aşılanabilecek ikincil hedef grup olarak tanımlar. Bazı ülkeler, toplumdaki HPV yaygınlığını azaltmak ve erkeklerde HPV'nin yol açtığı kanserleri önlemek için erkek çocukları da aşılıyor. Oğlunuz için aşıyı düşünüyorsanız aile hekiminizle konuşun.

26 yaş üstünde HPV aşısı: bireysel karar

EKMUD rehberi HPV aşısı için bir üst yaş sınırı koymaz. Cinsel yaşamı olan kişiler de aşıdan yarar görebilir; çünkü aşı, henüz karşılaşmadıkları HPV tiplerine karşı koruyabilir. Bu nedenle rehber genital siğili, anormal smear sonucu ya da pozitif HPV testi olan kişilere de aşıyı önerir.

Öte yandan yaş ilerledikçe HPV ile karşılaşmış olma olasılığı arttığı için beklenen yarar azalır. ABD'de CDC, küçükken yeterince aşılanmamış herkese 26 yaşına kadar aşı önerir; 27–45 yaşındakilerin ise hekimleriyle konuşarak karar verebileceğini ve bu yaş grubunda aşının daha az yarar sağladığını belirtir. 26 yaşın üzerindeyseniz aşının size ne kadar yarar sağlayacağını kişisel risklerinize göre hekiminizle birlikte değerlendirin.

HPV aşısı güvenli mi? Yan etkiler

DSÖ'ye göre HPV aşıları güvenlidir ve iyi tolere edilir. Aşı yerinde ağrı, kızarıklık ve şişlik ile baş ağrısı ve kas ağrısı gibi hafif yakınmalar sık görülür; ciddi yan etkiler nadirdir.

Bayılma, aşı dahil her tıbbi işlemden sonra görülebilir. Bu yüzden ergenlerin aşıyı oturarak ya da uzanarak olması ve düşüp yaralanmamak için sonrasında 15 dakika aynı pozisyonda beklemesi önerilir. Aşı emziren annelere ve bağışıklığı baskılanmış kişilere de yapılabilir; ancak bağışıklığı baskılanmış kişilerde etkinliği daha düşük olabilir.

Aşının koruması ne kadar sürer?

HPV aşıları, doğal enfeksiyondan çok daha güçlü bir bağışıklık yanıtı oluşturur. DSÖ'ye göre 2 ve 4 değerlikli aşılarda antikor düzeyleri en az 12 yıl yüksek kalır; tek doz şemasında da 11 yıla kadar doğal enfeksiyondan sonrakinin belirgin biçimde üzerinde seyreder. EKMUD, gerçek yaşam verilerinde korumanın 4 değerlikli aşıda 14. yılda, 9 değerlikli aşıda 10. yılda yeterli düzeyde sürdüğünü bildiriyor.

Aşı programı uygulayan ülkelerde HPV enfeksiyonları ve HPV'ye bağlı hastalıklar belirgin biçimde azaldı; aşılanmamış kişiler de toplumdaki bu düşüşten yararlandı.

Aşılı olsanız da taramaya devam edin

DSÖ'ye göre rahim ağzı kanseri, HPV aşısı ve düzenli taramayla büyük ölçüde önlenebilir ve erken yakalanıp zamanında tedavi edildiğinde iyileşebilir. Sigara içmemek ya da sigarayı bırakmak da riski azaltmaya yardımcı olur.

HPV aşısı koruma amaçlıdır ve rahim ağzı kanserine yol açan tüm HPV tiplerini kapsamaz. Bu nedenle aşılı kadınlar da yaşlarına uygun rahim ağzı kanseri taramasına devam etmelidir. DSÖ, taramanın 30 yaşından itibaren (HIV ile yaşayan kadınlarda 25 yaşından itibaren) yapılmasını ve 5–10 yılda bir tekrarlanmasını önerir.

Smear ve HPV testinin ne zaman ve kaç yılda bir yapıldığını smear testi ve HPV testi rehberimizde anlattık. Diğer taramalar için kanser taramaları sayfasına bakabilirsiniz.

Gebelikte HPV aşısı

HPV aşısı gebelikte önerilmez. Gebelikte yapılan aşılara ilişkin veriler güven verici olsa da yeterli sayıda veri olmadığı için aşı doğum sonrasına bırakılır. Seriye başladıktan sonra gebe kaldığınızı öğrenirseniz kalan dozlar doğumdan sonraya ertelenir; gebeliği sonlandırmak gerekmez. Emzirme döneminde aşı yapılabilir.

Ne zaman hemen doktora başvurmalı?

• Hemen 112'yi arayın: Aşıdan sonraki dakikalar içinde nefes almada zorluk, hırıltı, dudak, dil ya da boğazda şişme, yutkunma güçlüğü, baş dönmesi veya bayılma. Bunlar ciddi alerjik reaksiyon belirtisi olabilir.
• Hemen 112'yi arayın: Aşıdan sonra bayılan kişi düşerken başını çarptıysa ya da kısa sürede kendine gelmiyorsa.
• Kısa süre içinde hekime başvurun (aşılı olsanız da): Adet aralarında, cinsel ilişkiden sonra ya da menopozdan sonra kanama; artan ya da kötü kokulu vajinal akıntı; sırtta, bacaklarda veya kasıkta geçmeyen ağrı; açıklanamayan kilo kaybı, halsizlik ve iştahsızlık.
• Hekime danışın: Genital bölgede siğil fark ederseniz.