Persentil hesaplama: bebek ve çocukta boy, kilo, baş çevresi

Persentil hesaplama, çocuğunuzun boyunu, kilosunu ya da baş çevresini aynı yaş ve cinsiyetteki çocuklarla karşılaştırır: 40. persentil, 100 çocuktan yaklaşık 40'ının daha küçük, 60'ının daha büyük ölçüldüğü anlamına gelir. Uluslararası başvuru eğrileri 0–5 yaş için Dünya Sağlık Örgütü'nün (WHO) 2006 Çocuk Büyüme Standartları, 5–19 yaş için WHO 2007 Büyüme Referansı'dır. Boy, kilo ve baş çevresinde −2 ile +2 z-skoru arası (yaklaşık 3. ile 97. persentil arası) olağan kabul edilir; asıl önemli olan, çocuğun zaman içinde kendi persentil çizgisini izlemesidir.

Bu sayfadaki hesaplayıcıyla bebek persentil hesaplama

Bu sayfadaki hesaplayıcı, girdiğiniz ölçümleri WHO eğrileriyle karşılaştırır ve her biri için bir persentil değeri verir. Kullanırken şu sırayı izleyin:

1. Cinsiyeti ve yaşı girin. Erken doğan (prematüre) bir bebekte 2 yaşına kadar takvim yaşı yerine düzeltilmiş yaşı kullanın; nasıl hesaplandığı aşağıda anlatılıyor.
2. Ölçümleri doğru birimle girin. Kilo kilogram, boy ve baş çevresi santimetre olarak girilir; 7,3 kg'ı 73 yazmak sonucu tamamen değiştirir.
3. Sonucu okuyun. 3. ile 97. persentil arasındaki sonuçlar olağan aralıktadır.
4. Aralık dışındaki sonucu doğrulayın. Önce ölçümü doğru teknikle tekrarlayın. Sonuç aynı kalırsa önceki ölçümlerle birlikte aile hekiminize ya da çocuk doktorunuza gösterin.

Hesaplayıcı tanı koymaz. Tek bir sonuçtan çok, aynı hesaplamayı birkaç ay arayla tekrarladığınızda ortaya çıkan seyir anlamlıdır.

Persentil nedir? Basit bir örnekle

Persentil, bir ölçümün aynı yaş ve cinsiyetteki 100 çocuk arasındaki sırasıdır. WHO kilo tablosuna göre 6 aylık bir kız bebeğin ortanca kilosu, yani 50. persentili 7,3 kg'dır. Aynı yaşta 5,8 kg 3. persentile, 9,2 kg ise 97. persentile denk gelir; bu yaştaki kız bebeklerin kabaca %94'ü bu iki değer arasında kalır.

Persentil bir karne notu değildir. Amerikan Pediatri Akademisi (AAP), büyümede yüksek sayı değil tutarlılık arandığını vurgular: 10. persentilde düzenli büyüyen bir çocuk, 90. persentilde büyüyen bir çocuktan daha iyi ya da daha kötü değildir. 50. persentil de bir hedef değil, yalnızca ortancadır.

Aylara göre tüm değerleri 0–24 ay bebek boy, kilo ve baş çevresi tablosunda bulabilirsiniz.

Z-skoru nedir?

Z-skoru, ölçümün ortancadan kaç standart sapma uzakta olduğunu gösterir. Standart sapma, ölçümlerin ortalama çevresindeki tipik yayılımıdır. Z-skoru 0 ise çocuk tam ortancadadır (50. persentil); eksi değerler ortancanın altını, artı değerler üstünü gösterir.

AAP'ye göre z-skoru, persentil eğrilerinin dışında kalan, yani çok düşük ya da çok yüksek ölçümleri de sayıyla karşılaştırmayı sağlar. Sağlık Bakanlığı protokolü ise bireysel değerlendirmede persentili, toplum çalışmalarında z-skorunu önerir.

Aşağıdaki tablo, sık kullanılan z-skorlarının hangi persentile karşılık geldiğini gösterir; değerler CDC'nin LMS veri dosyalarındaki karşılıklardır.

Persentil hesaplama nasıl yapılır?

WHO eğrileri her yaş ve cinsiyet için üç değerle tanımlanır: M (ortanca), S (yayılımı gösteren değişkenlik katsayısı) ve L (eğrinin çarpıklığını hesaba katan üs); WHO'nun persentil tablolarında bu değerler ayrı sütunlarda verilir. Hesaplama iki adımdır:

1. Ölçüm z-skoruna çevrilir: z = [(ölçüm / M)^L − 1] / (L × S). L sıfır olduğunda z = ln(ölçüm / M) / S kullanılır.
2. Z-skoru, normal dağılım üzerinden persentile dönüştürülür (yukarıdaki tablo).

Ölçüm ortancaya eşitse "ölçüm / M" 1 olur, z-skoru 0 çıkar ve sonuç 50. persentildir. Bu sayfadaki hesaplayıcı bu adımları sizin yerinize yapar.

Hangi büyüme eğrileri kullanılır?

0–5 yaş: WHO 2006 Çocuk Büyüme Standartları

WHO standartları Brezilya, Gana, Hindistan, Norveç, Umman ve ABD'de, büyümeyi kısıtlayan etkenlerin en aza indirildiği ortamlarda büyüyen 8.440 çocuğun ölçümlerine dayanır. WHO'ya göre bu standartlar etnik köken, sosyoekonomik durum ve beslenme şekli fark etmeksizin tüm çocuklara uygulanabilir.

5–19 yaş: WHO 2007 Büyüme Referansı

Okul çağı ve ergenlik için WHO, 1977 tarihli NCHS/WHO referansının verilerini 5 yaş altı standartların örneğiyle birleştirerek ve aynı istatistik yöntemi kullanarak 2007 referansını hazırladı. Bu referansta yaşa göre boy ve yaşa göre BKİ 5–19 yaş, yaşa göre kilo ise yalnız 5–10 yaş için vardır.

Sağlık Bakanlığı'nın Bebek, Çocuk, Ergen İzlem Protokolleri de 5–19 yaş için WHO 2007 değerlerini önerir; kilonun yalnız 10 yaşa kadar verilmesini büyüme atağındaki bireysel farklılıklarla açıklar. Ergenlikteki büyüme için ergenlik dönemi rehberimize bakabilirsiniz.

Türk çocuklarına ait ulusal referanslar

Türkiye'de Neyzi ve arkadaşlarının İstanbul'da, sosyoekonomik düzeyi yüksek ailelerin çocuklarından hazırladığı ulusal referans değerleri de vardır; güncel hâli 2015'te yayımlandı. Bu çalışmada 5 yaş altındaki Türk çocuklarının kilo ve boy değerleri WHO standartlarından biraz yüksek, baş çevresi ise ilk 5 yılda daha büyük bulundu.

Bu yüzden aynı ölçüm iki eğride biraz farklı persentile düşebilir. Hekiminiz hangi eğriyi kullanıyorsa, izlemde hep aynı eğriyle karşılaştırmak en doğrusudur.

Boy, kilo, baş çevresi ve BKİ persentilleri ne gösterir?

Boy kilo persentili nasıl yorumlanır?

İki yaşından küçük çocukların boyu yatarak, daha büyüklerinki ayakta ölçülür ve ölçüm pozisyonuna uygun eğri kullanılır. Sağlık Bakanlığı protokolüne göre çocukların çoğu genetik olarak belirlenmiş bir persentili izler; bu yüzden hekim, düşük ya da yüksek bir boy persentilini anne ve babanın boylarıyla birlikte yorumlar.

Kilo persentili tek başına zayıflığı ya da fazla kiloyu göstermez; uzun bir çocuk doğal olarak daha ağırdır. WHO, çocuklarda fazla kiloyu boya göre kilo ya da yaşa göre BKİ ile tanımlar. Bu nedenle kilo persentili, boy persentiliyle birlikte okunmalıdır.

Baş çevresi persentili

Sağlık Bakanlığı protokolüne göre baş çevresi 0–3 yaş arasında düzenli aralıklarla ölçülür, daha sonra ise gerektiğinde ölçülür. Türk bebeklerinde baş çevresi WHO değerlerinden daha büyük bulunduğu için bebeğiniz WHO eğrisinde görece yüksek bir persentilde olabilir.

Yine de tekrarlanan ölçümde 97. persentilin üstünde ya da 3. persentilin altında kalan veya ardışık ölçümlerde hızla çizgi atlayan bir baş çevresini hekiminize gösterin.

Yaşa göre BKİ persentili

Çocuklarda beden kitle indeksi (BKİ, kilonun boyun metre cinsinden karesine bölümü), yetişkinlerdeki 25 kg/m² gibi sabit sınırlarla değil, yaşa ve cinsiyete göre persentil ya da z-skoruyla yorumlanır. Yetişkin değerleri için BKİ hesaplama rehberimize bakabilirsiniz.

Aşağıdaki tablo, WHO'nun çocuklarda kullandığı fazla kilo ve obezite eşiklerini ve Sağlık Bakanlığı protokolündeki zayıflık eşiğini özetler.

Hangi aralık normal kabul edilir?

WHO, olağan dışı büyümeyi tanımlamak için ortancanın 2 standart sapma altını ve üstünü kesim noktası olarak önerir; CDC'ye göre bu sınırlar 2,3. ve 97,7. persentile karşılık gelir. WHO'nun persentil tablolarında yer alan 3. ve 97. persentil bu sınırlara çok yakındır.

Aşağıdaki tablo, ölçümlere göre olağan kabul edilen aralıkları ve değerlendirme gerektiren değerleri özetler.

Aralığın içinde olmak her şeyin yolunda olduğunu, dışında olmak da bir hastalık bulunduğunu tek başına göstermez.

Asıl önemli olan: persentil çizgisini izlemek

Sağlık Bakanlığı'nın izlem protokolüne göre çocuğun belli bir zaman dilimi içinde bulunduğu persentili koruması beklenir; büyüme eğrisi standart eğrilere paralel gitmelidir. Eğri düzleşir ya da aşağı inmeye başlarsa beslenme ve büyüme değerlendirilmelidir.

Protokol, büyüme yetersizliğinden söz etmek için iki ana persentil çizgisinin aşağı kesilmesini ölçüt alır; 75. persentilden 10. persentile inmek buna örnektir. Tek ölçümde 25. persentilde görünen bir çocuk olağan sayılır; ancak aynı çocuğun önceki ölçümü 90. persentildeyse bu düşüş büyüme duraklaması olarak değerlendirilir. İki ay arayla yapılan iki ölçüm arasında iki ana persentilden fazla düşüş de hekimin beslenmeyi araştırmasını gerektirir.

Daha önce kararlı olan bir eğriden yukarı doğru belirgin sapmalar da araştırılmalıdır. Ölçümleri tarihleriyle kaydetmek bu seyri görmenin en kolay yoludur; bunun için ücretsiz büyüme ve persentil izlemi sunan İyi Yaşam uygulaması da kullanılabilir.

3. persentilin altı, 97. persentilin üstü ya da hızlı değişim: ne yapmalı?

1. Ölçümü tekrarlayın: tartıyı sıfırlayın, giysileri çıkarın, boyu doğru pozisyonda ölçün, birimi kontrol edin.
2. Önceki ölçümleri toplayın: aile sağlığı merkezindeki izlem kayıtları tek bir sonuçtan çok daha fazla bilgi verir.
3. Hekiminize başvurun: sonuç doğrulandıysa ilk uygun randevuda aile hekiminize ya da çocuk doktorunuza gidin; hekim büyüme hızına, anne-baba boylarına, beslenmeye ve genel sağlığa birlikte bakar.
4. Acil belirtilere dikkat edin: aşağıdaki listedeki belirtilerden biri varsa beklemeyin.

Hep aynı düşük ya da yüksek çizgide ilerleyen bir çocuk, ailesel yapısını yansıtıyor olabilir; bunu bir sorundan ayırt etmek hekimin değerlendirmesiyle mümkündür.

Evde doğru ölçüm: yatarak boy, ayakta boy ve tartı

Tartı

• Bebekleri bebek terazisinde yatarak ya da oturarak, ayakta durabilen çocukları normal baskülde tartın.
• Giysileri çıkarın; çocuğun üzerinde yalnızca iç çamaşırı ya da bezi kalsın.
• Her tartıdan önce teraziyi sıfırlayın; karşılaştıracağınız ölçümlerde aynı tartıyı kullanın.

Boy: iki yaşından önce yatarak, sonra ayakta

• İki yaşından küçük çocukların boyu, sabit bir baş tahtası ve hareketli bir ayak tahtası olan düzenekle yatarak ölçülür. Başın tepesi baş tahtasına değer, dizler düz, ayak bileği dik açıdadır. Dizlere bastırılmaz; bu, kalçaya zarar verebilir.
• Evde bu düzenek çoğu zaman bulunmadığından bebeğin uzunluğunu aile sağlığı merkezinde ölçtürmek daha güvenilirdir.
• İki yaşından büyük çocuklar ayakkabısız ve tokasız, topuklar bitişik ölçülür; başın arkası, omuzlar, kalça, bacakların arkası ve topuklar duvara değer, çocuk karşıya düz bakar.
• Ayakta ölçülen boy, yatarak ölçülen uzunluktan daha kısadır; hesaplayıcıya girdiğiniz değerin hangi pozisyonda ölçüldüğünü bilin. Aradaki farkın büyüklüğünü bebek boy kilo tablosunda görebilirsiniz.

Baş çevresi

• Esnemeyen dar bir mezura kullanın; saç tokası ve bantlarını çıkarın.
• Mezurayı kaşların ve kulakların üzerinden, başın arkasındaki en çıkıntılı noktadan geçirerek ölçün.

Prematüre bebekte düzeltilmiş yaş

Erken doğan bir bebeği takvim yaşındaki akranlarıyla karşılaştırmak, onu olduğundan küçük gösterir. Bu yüzden Sağlık Bakanlığı protokolü, prematüre doğan bebeklerde iki ya da üç yaşına kadar düzeltilmiş yaş kullanılmasını önerir; AAP de ilk 2 yıl için düzeltilmiş yaşı esas alır.

Düzeltilmiş yaş şöyle hesaplanır: önce bebeğin 40. haftaya göre kaç hafta erken doğduğu bulunur (40 eksi doğum haftası), sonra bu süre takvim yaşından çıkarılır. AAP'nin örneğinde 32. haftada doğan bebek 8 hafta erken doğmuştur; 4 aylık olduğunda düzeltilmiş yaşı 2 aydır.

Bebek henüz beklenen doğum tarihine ulaşmadıysa, yani düzeltilmiş yaş sıfırın altındaysa, WHO eğrisiyle persentil hesaplanamaz; bu dönemdeki büyümeyi sağlık ekibiniz değerlendirir.

Anne sütüyle beslenen bebeklerin büyümesi

WHO standartları, anne sütüyle beslenen bebeği büyümenin örnek modeli olarak kabul eder; WHO'ya göre önceki uluslararası referans ise mama ile beslenen çocukların büyümesine dayanıyordu. CDC'ye göre yaklaşık 3. aydan itibaren anne sütüyle beslenen bebeklerin kilo alımı, mama ile beslenenlere göre genellikle daha yavaştır. Mama ile beslenen bebekler bu yüzden WHO eğrilerinde persentil çizgilerini yukarı doğru kesmeye daha yatkın olabilir.

Sağlık Bakanlığı protokolüne göre yeterli ve dengeli beslenmenin en iyi göstergesi ağırlık kazanımıdır ve bebeğin ağırlık kazanımı büyüme eğrileriyle izlenmelidir. Emzirilen bebeğinizin kilosu kendi eğrisine paralel ilerliyorsa, mama ile beslenen akranlarından hafif olması tek başına endişe nedeni değildir.

Ne zaman hemen doktora başvurmalı?

Aşağıdaki durumlarda persentil hesaplamasıyla vakit kaybetmeyin:

• Nefes almada ciddi güçlük, dudaklarda ya da yüzde morarma, havale, bilinç bulanıklığı ya da çocuğun uyandırılamaması varsa hemen 112'yi arayın.
• Bebek hiç ememiyor, memeyi reddediyor ya da son 6 saattir hiç beslenmediyse.
• Çocuk her şeyi kusuyorsa ya da aşırı uykulu ve gevşek görünüyorsa.
• Yenidoğan dakikada 60'tan fazla soluk alıyor, inliyor ya da nefes alırken göğsü içe çekiliyorsa.
• 2 aydan küçük bebekte ateş 38 °C veya üzerindeyse.
• Bıngıldak (başın üstündeki yumuşak bölge) şişkin ya da çökükse; gözler çökük görünüyor ve çimdiklenen karın derisi çok yavaş düzeliyorsa.
• Baş belirgin biçimde büyük görünüyor ve bıngıldak şişkinse.
• Sarılık ilk 24 saatte yüzde görülüyorsa ya da daha sonra avuç içlerine ve ayak tabanlarına yayıldıysa.

Bu belirtiler yoksa ama tekrarlanan ölçümler 3. persentilin altında ya da 97. persentilin üstünde kalıyorsa, eğri iki ana çizgi aşağı indiyse ya da kilo alımı durduysa, ilk uygun randevuda aile hekiminize veya çocuk doktorunuza başvurun.