Smear testi ve HPV testi: nasıl yapılır, sonuçlar ne anlama gelir?

Smear testi, rahim ağzından (serviks) alınan hücrelerin mikroskopla incelenmesidir ve kansere dönüşebilecek hücre değişikliklerini arar; HPV testi ise aynı bölgeden alınan örnekte bu değişikliklere yol açan yüksek riskli HPV virüsünü arar. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'nın ulusal programında 30–65 yaş arasındaki kadınlara beş yılda bir HPV-DNA ve smear testiyle rahim ağzı kanseri taraması ücretsiz yapılır.

Aşağıda iki test arasındaki farkı, testin nasıl yapıldığını, öncesinde nelere dikkat etmeniz gerektiğini ve sonuçların ne anlama geldiğini sade bir dille bulacaksınız. Meme ve kalın bağırsak taramaları için kanser taramaları rehberimize bakabilirsiniz.

Smear testi ve HPV testi nedir, farkı ne?

Rahim ağzı kanserine HPV (insan papilloma virüsü) adlı virüsün enfeksiyonu yol açar. HPV, cinsel yolla bulaşan çok yaygın bir enfeksiyondur. Dünya Sağlık Örgütü'ne (DSÖ) göre cinsel olarak aktif hemen herkes hayatının bir döneminde, çoğu zaman hiçbir belirti olmadan bu virüsle karşılaşır ve çoğu durumda bağışıklık sistemi virüsü kendiliğinden temizler.

Sorun, bazı yüksek riskli HPV tiplerinin uzun süre kalıcı olmasıdır. Kalıcı enfeksiyon rahim ağzında anormal hücrelere yol açabilir. DSÖ'ye göre anormal hücrelerin kansere dönüşmesi genellikle 15–20 yıl sürer; tedavi edilmemiş HIV enfeksiyonu gibi bağışıklığın zayıf olduğu durumlarda bu süre 5–10 yıla kısalabilir. Rahim ağzı kanserlerinin yaklaşık %76'sına HPV 16 ve 18 tipleri neden olur. Bu uzun süreç, kanser gelişmeden önce müdahale etme fırsatı verir.

İki test bu sürecin farklı aşamalarına bakar:

• Smear testi (Pap smear, sitoloji): Rahim ağzından dökülen hücreler mikroskopla incelenir. Kanser öncesi ya da kansere dönüşmekte olan hücre değişiklikleri aranır.
• HPV testi (HPV-DNA testi): Aynı bölgeden alınan örnekte yüksek riskli HPV tiplerinin genetik materyali aranır. Yani hücrelerde değişiklik oluşmadan önce, bu değişikliğe yol açabilecek virüsün kendisi saptanır.

Türkiye'nin ulusal tarama standartlarına göre rahim ağzı kanseri olan hastaların %99,9'unda HPV DNA'sı gösterilmiştir ve HPV testi negatif çıkan bir kadında sonraki beş yıl içinde rahim ağzı kanseri gelişme olasılığı çok düşüktür. DSÖ de 2021'de yayımladığı kılavuzda birincil tarama yöntemi olarak smear ya da asetik asitle gözle muayene yerine HPV-DNA testini önermiştir; çünkü bu test, hemen tüm rahim ağzı kanserlerine yol açan yüksek riskli tipleri saptar.

Türkiye'de smear ve HPV taraması: kaç yaşında, kaç yılda bir?

Türkiye'de rahim ağzı kanseri taraması 30 yaşında başlar, 65 yaşında biter (30 ve 65 yaş dahil) ve beş yılda bir tekrarlanır. Sağlık Bakanlığı bu taramayı HPV-DNA ve smear testiyle yapar. Testler Kanser Erken Teşhis, Tarama ve Eğitim Merkezlerinde (KETEM), Aile Sağlığı Merkezlerinde, Sağlıklı Hayat Merkezlerinde ve Toplum Sağlığı Merkezlerinde ücretsizdir.

Örneği bu konuda eğitim almış sağlık personeli alır; öncesinde size bir bilgilendirilmiş onam formu okunur ve imzalatılır. Ulusal standartlara göre sonucunuz en geç 20 gün içinde size bildirilir ve sonraki adım anlatılır. HPV testi pozitif çıkarsa örnekte ayrıca smear (sitoloji) incelemesi yapılabilir; smear sonucu anormalse ileri bir merkezdeki kadın hastalıkları ve doğum uzmanına yönlendirilirsiniz. Pozitif ya da şüpheli sonuçlar için 81 ilde tarama sonrası teşhis merkezleri belirlenmiştir.

30 yaşından küçükseniz ulusal program henüz başlamaz; bir yakınmanız varsa taramayı beklemeden hekime başvurun. Son testinizin tarihini ve sonucunu saklayın; İyi Yaşam uygulaması da son HPV-DNA test tarihinize göre bir sonraki tarama zamanını gösterebilir, ancak tanı koymaz.

DSÖ, ABD ve İngiltere ne öneriyor?

Aşağıdaki tablo, belirtisi olmayan ve özel risk taşımayan kadınlar için Türkiye programını uluslararası önerilerle karşılaştırır.

Ülkeler hedef yaş aralığını kendi koşullarına göre belirler; Türkiye'nin ulusal standartları da 30–65 yaş aralığını "ülkemiz koşulları dikkate alındığında" gerçekleştirilebilir hedef olarak tanımlar. Örnek alma biçimi de ülkeden ülkeye değişebilir. DSÖ'ye göre kadının HPV testi için örneği kendisinin alması, sağlık çalışanının aldığı örnek kadar güvenilirdir; İngiltere de davete yanıt vermemiş 30–65 yaş kadınlar için evde HPV testini devreye almaktadır. Türkiye'de ise örnek, sağlık kuruluşunda sağlık personeli tarafından alınır.

HPV testi nasıl yapılır? Smear testi ağrılı mı?

HPV testi ve smear testi için örnek aynı şekilde, kısa bir jinekolojik muayene sırasında alınır:

1. Muayene masasına uzanırsınız; sağlık çalışanı rahim ağzını görebilmek için vajinaya spekulum adı verilen plastik ya da metal bir alet yerleştirir.
2. Örnek alma çubuğu ya da küçük bir fırçayla rahim ağzından ve çevresinden birkaç hücre alınır.
3. Örnek, inceleme için laboratuvara gönderilir. HPV-DNA testi ve gerekirse smear incelemesi burada yapılır.

Sağlık Bakanlığı'nın bilgilendirme formuna göre işlem ağrılı değildir ve bir komplikasyon içermez; örnek alındıktan sonra bir-iki damla kanama olabilir. Gergin hissetmeniz doğaldır. Kaygılarınızı ya da daha önceki zor bir muayene deneyiminizi işlemden önce sağlık çalışanına söylemekten çekinmeyin.

Test öncesinde nelere dikkat edilmeli?

Sonucun doğru çıkması için şu noktalara dikkat edin:

• Adet dönemi: Bakanlığın bilgilendirme formuna göre örnek adet dönemi dışında alınır; İngiltere'de de randevu günü adet görüyorsanız randevunun değiştirilmesi önerilir. ABD'de CDC ise testlerin adet sırasında da yapılabileceğini belirtir. Randevunuz adet gününüze denk gelirse sağlık kuruluşunu arayıp sorun.
• Cinsel ilişki, vajinal duş ve vajinal ürünler: CDC'ye göre yalnız HPV testi için özel hazırlık gerekmez; smear yapılacaksa testten önceki 2 gün cinsel ilişkiden, vajinal duştan, vajinal ilaçlardan ve sperm öldürücü köpüklerden kaçınılmalıdır. İngiltere'de de testten önceki 2 gün vajinal ilaç, kayganlaştırıcı ya da krem kullanılmaması istenir. Türkiye'de örnek smear için de kullanılabildiğinden bu önerilere uymanız yararlı olur. İlişkiye girdiyseniz randevuyu iptal etmeyin; gidip durumu sağlık çalışanına söyleyin.
• Akıntı ya da enfeksiyon: Olağandışı akıntı ya da pelvik enfeksiyon nedeniyle tedavi görüyorsanız İngiltere'de tedavinin bitmesi beklenir; bu durumu randevu alırken belirtin.
• Önceki tedaviler: Daha önce rahim ağzında kanser öncesi lezyon nedeniyle tedavi gördüyseniz ya da takip ediliyorsanız bunu mutlaka bildirin.
• Menopoz sonrası: Muayene menopozdan sonra daha zor geliyorsa bunu söyleyin; işlemi kolaylaştıracak önlemler konuşulabilir.

Sonuçlar ne anlama gelir?

HPV negatif

Yüksek riskli HPV bulunmadı demektir ve normal sonuçtur. Türkiye'de ve İngiltere'de bir sonraki tarama beş yıl sonradır. Normal sonuç, ileride hiçbir zaman rahim ağzı kanseri olmayacağının garantisi değildir; tarama bu yüzden düzenli tekrarlanır.

HPV pozitif

Yüksek riskli HPV bulundu demektir. Bu bir kanser tanısı değildir; rahim ağzında aktif bir enfeksiyon olduğunu ve ileri değerlendirme gerektiğini gösterir. Türkiye'de HPV pozitif örnekte smear incelenir; smear anormalse uzman hekim rahim ağzını kolposkopiyle inceler. İngiltere'de HPV pozitif ama hücreleri normal olan kadınlar bir yıl sonra yeniden teste çağrılır; iki yıl sonra hâlâ HPV varsa kolposkopiye yönlendirilir.

HPV pozitifliği, partnerinizin ilişkiniz sırasında başka biriyle birlikte olduğu anlamına gelmez. HPV, uzun yıllardır yeni partneri olmayan kişilerde de saptanabilir.

Yetersiz ya da belirsiz sonuç

Alınan örnek değerlendirme için yeterli değilse test tekrarlanır. Yetersiz sonuç bir sorun bulunduğunu göstermez, ancak kanser ihtimalini de dışlamaz; bu yüzden testin mutlaka yenilenmesi gerekir. İngiltere'de bu durumda bazen üç ay sonra yeniden test istenir.

Smear (sitoloji) sonuçları sade dille

Türkiye'de smear raporları Bethesda sistemi adı verilen uluslararası bir sınıflamayla yazılır. Aşağıdaki tablo raporlarda sık görülen kısaltmaları sade dille açıklar; sonucun sizin için ne anlama geldiğini hekiminiz değerlendirir.

Anormal sonuç alan kişilerin çoğunda kanser yoktur; ancak hekimin önerdiği kontrollere gitmek önemlidir.

Kolposkopi nedir?

Kolposkopi, rahim ağzının parlak ışıklı ve büyüteçli bir aletle (kolposkop) yakından incelenmesidir. Smear testinde olduğu gibi spekulumla yapılır; anormal alanları belirginleştirmek için rahim ağzına sirkeli bir çözelti sürülür. Şüpheli bir alan görülürse mikroskopla incelenmek üzere küçük bir doku parçası (biyopsi) alınır.

Biyopsideki değişiklikler CIN 1, CIN 2 ve CIN 3 olarak derecelendirilir. CIN 1 hafif bir değişikliktir ve genellikle kendiliğinden geçer. CIN 3 kanser değildir, ancak tedavi edilmezse kansere dönüşebilecek ağır bir değişikliktir. DSÖ'ye göre kanser öncesi değişikliklerin tedavisi basit ve etkili bir işlemdir. İngiltere'nin ulusal sağlık servisi, kolposkopi randevusunu beklerken hücre değişikliklerinin kötüleşmeyeceğini belirtir.

HPV pozitif çıkması kanser olduğunuz anlamına gelmez

Bu, tarama sonrasında en sık yaşanan kaygıdır. Akılda tutmanız gerekenler şunlardır:

• HPV çok yaygındır ve enfeksiyonların çoğunu bağışıklık sistemi kendiliğinden temizler.
• HPV pozitifliği bir kanser tanısı değildir; ileri değerlendirme gerektiğini gösterir.
• Kanser öncesi değişiklikler yıllar içinde gelişir; tarama bunları kansere dönüşmeden yakalamak için yapılır.
• Anormal sonuç alanların çoğunda kanser yoktur.

Önemli olan, sonucunuzla birlikte size önerilen kontrol ya da kolposkopi randevusunu ertelememektir.

HPV aşısı olduysanız da taramaya devam edin

HPV aşıları, rahim ağzı kanserlerinin yaklaşık %76'sından sorumlu olan HPV 16 ve 18 tiplerine karşı korur. Ancak kanser öncesi değişiklikler nadiren belirti verdiği için DSÖ, HPV aşısı olmuş kadınlarda da düzenli taramanın önemli olduğunu vurgular. Aşının kimlere ve hangi yaşlarda yapıldığı için HPV aşısı rehberimize bakabilirsiniz.

Gebelikte smear ve HPV testi

Gebelikte rahim ağzı taraması güvenlidir. İngiltere'de rutin tarama zamanı gebeliğe denk gelirse randevunun doğum tarihinden yaklaşık üç ay sonraya ertelenmesi istenebilir. Daha önceki anormal bir sonuç nedeniyle tekrar test gerekiyorsa bu test gebelikte de yapılabilir; hekim ya da ebe testi gebeliğin 3. ile 6. ayları arasında yapmayı önerebilir.

Türkiye'de gebeyseniz ve tarama zamanınız geldiyse bunu gebelik takibinizi yapan hekime ya da aile hekiminize söyleyin ve zamanlamayı birlikte planlayın. Anormal hücreler için yapılan tedaviler nadiren rahim ağzını zayıflatıp erken doğum ya da düşük riskini artırabildiğinden, gebe olan ya da gebelik planlayan kadınlarda tedavinin zamanlaması hekimle konuşulur. Gebelikteki diğer kontroller için gebelik takibi rehberimize göz atabilirsiniz.

Tarama ne zaman bırakılır?

Taramanın bitiş yaşı ülkelere göre küçük farklar gösterir:

• Türkiye: Son iki HPV ya da smear testi negatif olan kadınlarda tarama 65 yaşında sonlandırılır.
• İngiltere: 65 yaş ve üzerindeki kadınlar yalnızca yakın zamandaki bir testleri anormalse yeniden davet edilir.
• ABD: CDC'ye göre 65 yaş üstünde, son 10 yılda en az üç normal smear ya da iki negatif HPV testi olan ve daha önce kanser öncesi lezyon geçirmemiş kadınlara taramayı bırakabilecekleri söylenebilir.

İyi huylu bir nedenle rahim ağzıyla birlikte rahmi alınan (total histerektomi) kadınlarda tarama gerekmez. Rahim ağzındaki kanser öncesi bir lezyon nedeniyle rahmi alınanlarda ise taramanın sürüp sürmeyeceğine hekim karar verir.

Ne zaman hemen doktora başvurmalı?

Tarama, belirtisi olmayan kadınlar içindir. Aşağıdakilerden biri varsa bir sonraki tarama tarihini beklemeden aile hekiminize ya da kadın hastalıkları ve doğum uzmanına başvurun:

• Adet aralarında, cinsel ilişkiden sonra ya da menopozdan sonra olan kanama
• Artan ya da kötü kokulu vajinal akıntı
• Sırtta, bacaklarda ya da kasık bölgesinde (pelvis) geçmeyen ağrı
• Açıklanamayan kilo kaybı, yorgunluk ya da iştahsızlık
• Bacaklarda şişlik
• Testten sonra bir-iki damlayı aşan ya da giderek artan kanama