Yetişkin aşı takvimi: tetanoz, grip, zatürre, hepatit B ve zona

Yetişkin aşı takvimi, çocuklukta kazanılan korumayı sürdürmek ve yaşla artan riskleri azaltmak için gereken aşıları gösterir. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı tüm sağlıklı yetişkinlere tetanoz-difteri (Td) aşısını; 65 yaş ve üzerindekilere grip ve zatürre (pnömokok) aşılarını; gebelere Td, Tdab ve grip aşılarını önerir. Hepatit B, hepatit A, meningokok, suçiçeği ve KKK aşıları ise risk grubundaki yetişkinler içindir.

Zona aşısı Bakanlığın erişkin listesinde yer almaz; Türkiye Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanlık Derneği'nin (EKMUD) 2024 rehberi ise 50 yaş üstündeki herkese önerir. Aşağıda her aşıyı, kimlerin ne zaman ve kaç doz yaptırması gerektiğiyle birlikte bulacaksınız.

Yetişkin aşı takvimi: özet tablo

Tablo, Sağlık Bakanlığı'nın erişkin aşı önerilerini ve EKMUD 2024 Erişkin Bağışıklama Rehberi'nin doz ve aralık önerilerini özetliyor.

Tetanoz aşısı (Td): kaç yılda bir?

Td, tetanoz ve difteriye karşı koruyan erişkin tip aşıdır; Tdab buna boğmaca korumasını da ekler. Tetanoz bakterisi toprakta ve çevrede yaygındır; küçük bir kesik ya da kıymık batmasıyla bile vücuda girip ağrılı kas kasılmalarına ve solunum sorunlarına yol açabilir.

Tetanoz aşısının sağladığı koruma yaşla birlikte belirgin biçimde azalır; bu yüzden yetişkinlikte düzenli pekiştirme gerekir. EKMUD rehberine göre:

• Çocukluk aşılarını tamamlamış yetişkinlere 10 yılda bir Td pekiştirmesi yapılır; bu dozlardan birinin Tdab olması önerilir.
• Hiç aşılanmamış ya da temel serisi eksik olanlarda temel seri 3 dozdur: 4 hafta arayla iki doz, ikinci dozdan 6 ay sonra üçüncü doz (0, 1 ve 7. ay). İlk dozun Tdab olması önerilir; üçüncü doz gecikirse ilk dozdan sonraki 12. aya kadar yapılabilir.
• Tetanoz ve difteri geçirmek bağışıklık bırakmaz; bu hastalıkları geçirenlerin de aşılarını tamamlaması gerekir.

ABD'de Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) de yetişkinlere 10 yılda bir Td ya da Tdab önerir.

Yaralanınca tetanoz aşısı gerekir mi?

Yaralanmadan sonra aşı gerekip gerekmediğine, yarayı gören hekim iki soruya bakarak karar verir: Yara ne kadar kirli ve son tetanoz dozunuzun üzerinden ne kadar zaman geçti? EKMUD rehberindeki genel çerçeve şöyledir:

• Temiz, küçük yaralar: Temel seriniz tamsa, son dozun üzerinden 10 yıldan fazla geçtiyse aşı yapılır.
• Kirli, derin ya da delici yaralar; yanık, ısırık, donma ve toprak, dışkı ya da tükürükle kirlenmiş yaralar: Temel seriniz tamsa, son dozun üzerinden 5 yıldan fazla geçtiyse aşı yapılır.
• Aşı geçmişi bilinmiyor ya da 3 dozdan az: Aşı yapılır; temiz ve küçük olmayan yaralarda buna tetanoz immünglobulini (hazır antikor) eklenir.

Tetanoz belirtileri çoğunlukla bulaştan sonraki 14 gün içinde ortaya çıkar; yaranın iyileşmiş görünmesi, değerlendirmeyi atlamak için bir neden değildir.

Grip aşısı: her yıl, ne zaman yapılmalı?

Grip virüsleri sürekli değiştiği ve aşının sağladığı bağışıklık zamanla azaldığı için grip aşısı her yıl, o sezonun aşısıyla tekrarlanır. Yetişkinlerde her sezon tek doz yapılır.

Ne zaman? Aşının koruyucu etkisi yapıldıktan 1–2 hafta sonra başlar. Türkiye'de grip salgını genellikle aralık sonu ile ocak başında başlar, ocak sonu ile şubat ortası arasında tepe yapar. Bu nedenle en uygun zaman ekim ve kasım aylarıdır; çok erken yapılan aşının etkisi, özellikle yaşlılarda, sezon sonuna kadar yetmeyebilir. Salgın başlamış olsa bile aşı sezon boyunca yapılabilir.

Kimlere öncelikle? Sağlık Bakanlığı grip aşısını 65 yaş ve üzerindekilere, gebelere ve risk grubundaki yetişkinlere önerir. Ağır grip riski taşıyanlar arasında astım, KOAH, kalp hastalığı, diyabet, böbrek ya da karaciğer hastalığı olanlar, bağışıklığı baskılanmış kişiler, vücut kitle indeksi 40 ve üzerinde olanlar ve bakımevlerinde yaşayanlar bulunur. Sağlık çalışanları ve risk grubundaki birine bakım verenler de hem kendilerini hem çevrelerini korumak için aşılanmalıdır.

Yan etkiler: Kolda ağrı ve kızarıklık, halsizlik ya da hafif ateş görülebilir; bunlar genellikle 24–48 saat içinde geçer. Hafif bir üst solunum yolu enfeksiyonu aşıya engel değildir. Yumurta alerjiniz ya da daha önce bir aşıya ciddi alerjik reaksiyonunuz olduysa bunu aşıdan önce söyleyin.

Zatürre aşısı (pnömokok aşısı): kimlere, kaç doz?

Halk arasında "zatürre aşısı" denen pnömokok aşısı, toplumda gelişen zatürre ve menenjitin en sık bakteriyel nedeni olan pnömokok bakterisine karşı korur. Tüm zatürreleri önlemez; ama bu bakterinin yol açtığı ağır enfeksiyonların riskini azaltır.

Kimlere? Sağlık Bakanlığı pnömokok aşısını 65 yaş ve üzerindeki herkese ve risk grubundaki yetişkinlere önerir. EKMUD rehberinde sayılan risk durumları şunlardır: kronik akciğer, kalp ya da karaciğer hastalığı; diyabet; kronik böbrek yetmezliği ve nefrotik sendrom; dalak yokluğu ya da orak hücre hastalığı; bağışıklığı baskılayan hastalık ya da tedaviler, organ nakli ve HIV; beyin-omurilik sıvısı kaçağı; koklear implant; bakımevinde yaşamak.

Kaç doz? Pnömokok aşısı grip aşısı gibi her yıl yapılmaz. Konjuge ve polisakkarit olmak üzere iki türü vardır. EKMUD'a göre 20 değerlikli konjuge aşı tek başına yeterlidir; 13 ya da 15 değerlikli konjuge aşı yapıldıysa buna genellikle en az 1 yıl sonra 23 değerlikli polisakkarit aşı eklenir. Bağışıklığı ağır baskılanmış kişilerde bu ara 8 haftaya iner. Hangi aşının kullanılacağını, daha önce yaptırdığınız dozlarla birlikte hekiminiz belirler.

Aşı yerinde ağrı, şişlik ve kızarıklık sık görülür; aşılananların yaklaşık %2'sinde orta şiddette, geçici ateş olabilir. Grip ve pnömokok aşıları aynı gün yapılabilir.

Hepatit B aşısı: kimler yaptırmalı?

Hepatit B, kan ve vücut sıvılarıyla bulaşan ve karaciğeri etkileyen bir virüstür. Türkiye'de hepatit B aşısı 1998'den beri bebeklik aşı programında yer alıyor; bu tarihten sonra doğduysanız bebekken aşılanmış olabilirsiniz. Kaydınızı e-Nabız'dan kontrol edebilirsiniz.

EKMUD rehberine göre aşı, bağışıklığı olmayan şu yetişkinlere önerilir:

• Sağlık çalışanları ve sağlık alanında eğitim gören öğrenciler
• Hemodiyaliz hastaları, organ ya da kemik iliği nakli adayları ve sık kan ürünü alanlar
• Hepatit B taşıyıcısı bir kişinin eşi, aile üyeleri ve yakınları
• Hepatit B dışında kronik karaciğer hastalığı olanlar
• Birden fazla cinsel partneri olanlar ve damar içi madde kullananlar
• Dövme ya da piercing yaptırmayı planlayanlar; berber, kuaför, manikür-pedikür çalışanları; kolluk, itfaiye ve ilk yardım gibi kanla temas riski olan işlerde çalışanlar

Şema: Klasik şema 0, 1 ve 6. aylarda birer dozdur; hızlı koruma gerektiğinde farklı şemalar kullanılabilir. Mümkünse aşıdan önce kan testiyle bağışıklığınıza bakılır. Sağlık çalışanları, diyaliz hastaları, bağışıklığı baskılanmış kişiler ve taşıyıcıların cinsel partnerlerinde aşı bittikten 1–2 ay sonra antikor (anti-HBs) düzeyi ölçülür. Aşı gebelikte ve emzirme döneminde güvenli kabul edilir.

Zona aşısı: 50 yaş üstü için öneri

Zona, suçiçeği virüsünün yıllar sonra yeniden etkinleşmesiyle ortaya çıkan, genellikle vücudun tek tarafında görülen, ağrılı ve su toplayan bir döküntüdür. Zona ve döküntü geçtikten sonra süren sinir ağrısı (postherpetik nevralji) riski yaşla artar.

Zona aşısı Türkiye'nin ulusal erişkin aşı listesinde yer almaz. EKMUD rehberi ise daha önce suçiçeği ya da zona geçirip geçirmediğine bakılmaksızın 50 yaş üstündeki herkese zona aşısını önerir. Önerilen rekombinant (canlı olmayan) aşı, 2–6 ay arayla 2 doz olarak kas içine yapılır. Organ nakli olanlar, bağışıklığı baskılayan ilaç, kemoterapi ya da kortizon tedavisi alanlar ve kronik böbrek hastalığı, diyabet, romatoid artrit ya da KOAH gibi hastalıkları olanlar zona açısından daha fazla risk altındadır. ABD'de CDC, bağışıklığı zayıflatan bir durumu olan yetişkinlere bu aşıyı 19 yaşından itibaren önerir.

Daha önce zona geçirmiş olmanız aşıya engel değildir; aşı için döküntünün iyileşmesi beklenir. En sık yan etkiler aşı yerinde ağrı, şişlik, kaşıntı ve kızarıklıktır; ateş, üşüme, halsizlik ve baş ağrısı daha seyrektir. Aşının size uygun olup olmadığını ve nasıl temin edileceğini hekiminizle konuşun.

HPV aşısı yetişkinlere yapılır mı?

HPV aşısı en çok, HPV ile karşılaşmadan önce yapıldığında yarar sağlar; ancak aşısız gençler ve genç yetişkinler de aşılanabilir. EKMUD rehberine göre 15 yaş ve üzerinde aşı 0, 2 ve 6. aylarda 3 doz olarak yapılır ve rehber bir üst yaş sınırı koymaz. İleri yaşta aşının yararını hekiminizle birlikte değerlendirin; ayrıntılar için HPV aşısı rehberimize bakın.

Gebelikte, 65 yaş üstünde ve sağlık çalışanlarında aşılar

Gebelik: Türkiye'de 2 Nisan 2025'ten beri gebelere Tdab aşısı yapılıyor. Aşı, Bağışıklama Danışma Kurulu önerisine göre gebeliğin 18–24. haftalarında, Td dozlarından birinin yerine yapılır ve her gebelikte tekrarlanır; Td ile Tdab arasında en az 4 hafta olmalıdır. Amaç, anneden plasenta yoluyla geçen antikorlarla bebeği, kendi aşıları koruma sağlamaya başlayana kadar boğmacaya karşı korumaktır. Grip aşısı gebeliğin her döneminde yapılabilir. KKK ve suçiçeği gibi canlı aşılar gebelikte yapılmaz; gerekiyorsa planlanan gebelikten en az 1 ay önce yapılmalıdır. HPV aşısı da gebelikte önerilmez.

65 yaş ve üzeri: Bu yaş grubu için temel dört aşı grip (her yıl), pnömokok, zona ve tetanoz (10 yılda bir) aşılarıdır. Bebeklerle, özellikle yeni doğan torunlarıyla yakın teması olanlar için Tdab ayrıca önemlidir.

Kronik hastalığı olanlar: Diyabet, kalp, akciğer, böbrek ya da karaciğer hastalığınız varsa grip aşısını her yıl yaptırın ve pnömokok aşısını hekiminizle planlayın. Bağışıklığı baskılayan bir tedavi başlanacaksa, pnömokok gibi aşıların mümkünse tedaviden önce yapılması önerilir.

Sağlık çalışanları: Her yıl grip aşısı; bağışıklığı yoksa hepatit B (aşı sonrası antikor kontrolüyle); bağışıklık kanıtı yoksa en az 28 gün arayla 2 doz KKK ve 4–8 hafta arayla 2 doz suçiçeği; 10 yılda bir Td (birinin Tdab olması önerilir).

Eksik aşılar nasıl tamamlanır?

1. Kaydınızı bulun. e-Nabız'daki "Tüm aşılarım" ekranında yaptırdığınız aşılar listelenir; eski aşı kartları ve işyeri kayıtları da işe yarar.
2. Aile hekiminizle görüşün. Hekiminiz yaşınıza, sağlık durumunuza, mesleğinize ve seyahat planlarınıza göre eksiklerinizi belirler. Örneğin tetanozda yarım kalan seri baştan başlatılmaz; eksik dozlar tamamlanır.
3. Tetanoz aşı geçmişiniz hiç bilinmiyorsa hekiminiz 3 dozluk temel seriyi planlayabilir.
4. Kontrolleri fırsata çevirin. Düzenli sağlık kontrolleri aşılarınızı gözden geçirmek için iyi bir zamandır; yaşa göre kontroller için check-up rehberimize bakın. Yurt dışına çıkacaksanız seyahat sağlığı ve aşılar sayfasını, çocuklarınızın aşıları için bebek ve çocuk aşı takvimini okuyabilirsiniz.

Ne zaman hemen doktora başvurmalı?

• Hemen 112'yi arayın: Aşıdan sonraki dakikalar içinde nefes darlığı, hırıltı, dudak, dil ya da boğazda şişme, yutkunma güçlüğü, baş dönmesi veya bayılma. Bunlar ciddi alerjik reaksiyon belirtisi olabilir.
• Hemen 112'yi arayın: Çenede kasılma ya da ağzı açamama; sırtta, karında veya kol ve bacaklarda ağrılı kas kasılmaları; yutma güçlüğü. Özellikle son haftalarda bir yaralanma olduysa bunlar tetanoz belirtisi olabilir.
• Aynı gün sağlık kuruluşuna ya da acile gidin: Kirli, derin ya da delici bir yara, yanık, hayvan ısırığı veya deriyi bozan tırmalama.
• Aynı gün hekime başvurun: Zona düşündüren döküntü gözünüzde ya da burnunuzdaysa, görmenizde değişiklik varsa, gebeyseniz ya da bağışıklığınız ciddi biçimde zayıfsa (ör. kemoterapi alıyorsanız). Döküntünün ilk 3 günü içinde başvurmak, gerekirse tedavinin erken başlamasını sağlar.
• Hekiminize danışın: Aşıdan sonraki ateş ve halsizlik 48 saatten uzun sürüyorsa.