Seyahat öncesi aşılar ve seyahat sağlığı: sarı humma, umre ve sıtma

Seyahat öncesi aşılar için hazırlığa gidişten 4–8 hafta önce başlamak idealdir: Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) seyahat sağlığı görüşmesini bu aralıkta önerir, Türkiye'deki seyahat sağlığı merkezleri de özellikle aşı gerekiyorsa en az 4–6 hafta önce başvurulmasını tavsiye eder. Hangi aşının gerektiği; gideceğiniz ülke ve bölgeye, kalış süresine, konaklamaya, yaşınıza ve sağlık durumunuza göre kişiye özel belirlenir. Önce rutin aşılarınız tamamlanır; sarı humma, hac-umre için meningokok ya da hepatit A gibi aşılar rotaya göre eklenir.

Seyahat öncesi aşılar için ne zaman başvurmalı?

Bazı aşılar birden fazla doz ister, bazılarının koruması ise günler ya da haftalar sonra başlar; örneğin sarı humma sertifikası aşıdan 10 gün sonra geçerli olur. Gidişe 4–6 haftadan az kaldıysa da vazgeçmeyin, beklemeden başvurun: DSÖ, yola çıkmaya çok az kalmışken bile bu görüşmenin yararlı olduğunu vurgular.

Aşağıdaki tablo, hazırlığın genel zaman çizelgesini gösterir:

İyi Yaşam uygulaması seyahat bölümünde bu adımları rotanıza ve tarihlerinize göre bir plan hâlinde gösterir; aşı, ilaç ya da giriş şartı belirlemez.

Türkiye'de seyahat sağlığı hizmeti nereden alınır?

Bu hizmeti, Sağlık Bakanlığı'na bağlı Türkiye Hudut ve Sahiller Sağlık Genel Müdürlüğü'nün yetkilendirdiği merkezler verir: büyük şehirlerdeki seyahat sağlığı merkezleri, birçok havalimanı ve limandaki sağlık denetleme merkezleri ile bazı il sağlık müdürlükleri. Güncel liste ve telefonlar seyahatsagligi.gov.tr adresindeki "Merkezlerimiz" bölümündedir.

Merkezlerde seyahat öncesi muayene yapılır ve rotanıza göre aşı ile (sıtma dahil) korunma planlanır; merkezdeki aşıların yanı sıra kişinin temin ettiği aşılar da uygulanır. Sarı humma aşısı yalnız bu merkezlerde yapılır ve uluslararası aşı sertifikası yalnız burada düzenlenir.

Başvurmak için size yakın merkezi arayabilir ya da 444 77 34 Seyahat Sağlığı danışma hattından bilgi alabilirsiniz; merkezler mesai saatlerinde çalışır. Görüşmeye aşı kartınızı, ilaç listenizi ve rotanızı götürün; önceki seyahat aşılarınızı e-Nabız'dan ya da e-Devlet'teki "Seyahat Sağlığı Aşılama Durumu Sorgulama" hizmetinden görebilirsiniz.

Rutin aşılarınız güncel mi?

İlk adım rutin aşılardır: tetanoz, difteri ve kızamık dünyanın bazı ülkelerinde hâlâ endemiktir (yani o bölgede sürekli görülür).

• Td (tetanoz-difteri): Çocuklukta temel aşıları tamamlanmış yetişkinlerde genellikle 10 yılda bir hatırlatma dozu yapılır.
• KKK (kızamık-kızamıkçık-kabakulak): Bağışıklığınızdan emin değilseniz yolculuktan önce değerlendirilmelidir.
• Çocuk felci (polio): Hastalığın hâlâ görüldüğü ülkelere gidecek, çocukken aşılanmış yetişkinlere genellikle tek bir ek doz önerilir.
• Grip ve hepatit B: Riskli bölgelere gidenlere grip aşısı yaklaşık 2 hafta önce yapılır; hepatit B aşısı aşısız herkese önerilir.

KKK ile sarı humma canlı aşılardır; aralarına tercihen bir ay konur (gerekirse aynı gün yapılabilir), bu yüzden ikisi de gerekiyorsa erken başvurun.

Aşı takvimleri için yetişkin aşıları rehberimize ve bebek ve çocuk aşı takvimine bakabilirsiniz.

Ülkeye göre önerilebilen seyahat aşıları

Seyahat aşıları bölge, mevsim, süre, konaklama ve etkinliklere göre seçilir; kırsalda, kampta ya da uzun süre kalmak riski artırır. Aşağıdaki tablo sık gündeme gelen aşıları ve genellikle kimlere önerildiğini gösterir; kesin kararı seyahat hekimi verir.

Sarı humma aşısı: nerede yapılır, sertifika kaç yıl geçerli?

Sarı humma (TDK yazımıyla sarıhumma), sivrisineklerle bulaşan ve öldürücü olabilen bir virüs hastalığıdır; Sahra altı Afrika ile Orta ve Güney Amerika'nın tropikal bölgelerinde görülür. Aşı sizi korur ve bazı ülkelerin giriş şartını karşılar; DSÖ'nün Uluslararası Sağlık Tüzüğü kapsamında girişte kanıt istenebilen tek aşı budur. Bazı ülkeler tüm yolculardan, bazıları son bir ay içinde riskli bölgede bulunanlardan belge ister; aktarma noktalarınızı da kontrol edin.

Yetkili merkezde aşıdan sonra, halk arasında "sarı kart" denen Uluslararası Aşı ve Profilaksi Sertifikası (aşının uluslararası geçerli resmî kaydı) İngilizce, Fransızca ve Türkçe düzenlenir.

• Zamanlama: Tek dozluk canlı virüs aşısıdır; gidişten en az 10 gün önce yapılmalıdır, çünkü sertifika aşıdan 10 gün sonra geçerli olur.
• Geçerlilik: Uluslararası Sağlık Tüzüğü'nde 2016'da yapılan değişiklikle sertifika ömür boyu geçerlidir; üzerinde 10 yıllık tarih bulunan eski sertifikalar da buna dahildir.
• Ek doz: Çoğu kişide gerekmez; ilk dozu gebelikte olanlar, kök hücre nakli yapılanlar ya da HIV ile yaşayanlar gibi özel durumlarda hekim ek doz önerebilir.

Aşağıdaki tablo, aşının yapılmadığı ya da dikkatle değerlendirildiği durumları özetler:

Tıbbi nedenle aşı olamıyorsanız bu durum sağlık raporuyla belgelenir. Aşıdan sonra geçici baş ağrısı, kas ağrısı ya da hafif ateş olabilir; çok nadir ağır yan etkiler daha çok 60 yaş üstünde ve ilk dozdan sonraki haftalarda görülür.

Hac ve umre aşıları: Suudi Arabistan ne istiyor?

Suudi Arabistan, hac ve umre için tüm ülkelerden gelenlere meningokok (menenjite yol açan bir bakteri) aşısı şartı koyar; aşı A, C, W ve Y gruplarını (ACWY) kapsamalıdır. Aşağıdaki tablo, 2026 şartlarında kabul edilen aşı türlerini ve geçerlilik sürelerini gösterir:

Kartta aşının türü yazmıyorsa aşı yalnız 3 yıl geçerli sayılır; adının, türünün ve tarihinin açıkça yazdığından emin olun ve kartı yolculuk boyunca taşıyın. Konjuge aşıların 55 yaş üstünde de güvenli ve etkili olduğu bildiriliyor. Hac-umre dönemi için menenjit aşısı yapan merkezleri il sağlık müdürlükleri duyurur.

• COVID-19: 2026 umre şartlarında 65 yaş üstü, gebe ve belirli kronik hastalığı (ör. kronik kalp ya da akciğer hastalığı, kronik böbrek yetmezliği, kanser, bağışıklık yetmezliği) olanlardan COVID-19 aşısı ya da bağışıklık kanıtı isteniyor; hac şartlarında da benzer bir madde var.
• Hac için sağlık yeterliliği: Suudi Arabistan, hacı adaylarında diyaliz gerektiren böbrek yetmezliği, ileri kalp, akciğer ya da karaciğer yetmezliği, bilişi bozan ağır nörolojik ya da psikiyatrik hastalık, bunama, gebeliğin son üç ayı ya da yüksek riskli gebelik, açık akciğer tüberkülozu ve bağışıklığı ciddi baskılayan tedavi alan aktif kanser bulunmadığının beyan edilmesini istiyor.
• Önerilenler: Mevsimsel grip aşısı ve rutin aşıların (difteri, tetanoz, boğmaca, çocuk felci, kızamık, kabakulak, suçiçeği) tam olması.
• Günlük önlemler: Kalabalıkta maske ve el hijyeni, develerden uzak durma, güneşten korunma ve yeterli sıvı; sivrisineğe karşı açık renkli kapalı giysi ve DEET, ikaridin ya da IR3535 içeren kovucu.

Şartlar her yıl yeniden yayımlanır; yola çıkmadan önce güncel metni Seyahat Sağlığı sitesinden kontrol edin. Sıvı kaybını artırabilen ilaçlar kullanıyorsanız hekiminize danışın.

Sıtma: riskli bölgeler ve korunma

Sıtma, sivrisineklerle bulaşan bir parazit hastalığıdır. Afrika'nın geniş bölümünde, Latin Amerika'da ve Asya, Karayipler ile Güney Pasifik'in bazı kesimlerinde görülür; aynı ülkede bile risk bölgeye ve mevsime göre değişir. Korunma iki ayağa dayanır:

1. Sivrisinekten korunma: Bulaş çoğunlukla akşamdan sabaha olur. Klimalı ya da sineklikli odalarda kalın, tercihen böcek öldürücü emdirilmiş cibinlik altında uyuyun, vücudu örten giysiler giyin ve açık cilde DEET gibi etkili bir kovucu sürün.
2. Koruyucu ilaç (kemoprofilaksi, yani hastalığı önlemek için ilaç kullanma): Gerekip gerekmediğine ve hangi ilacın uygun olduğuna seyahat hekimi; rotanıza, yaşınıza, gebeliğe ve diğer ilaçlarınıza bakarak karar verir. Başlama zamanını ve dönüşten sonraki kullanım süresini hekim söyler; erken bırakmayın.

Hiçbir koruyucu ilaç tam koruma sağlamaz; ilaç kullansanız da sivrisinek önlemlerini sürdürün. Gebeyseniz sıtma görülen bölgelere yolculuğu mümkünse ertelemeniz önerilir.

Yiyecek, su ve yolcu ishali

Yolcu ishali seyahatin en sık sorunlarından biridir; gidilen yere ve mevsime göre iki haftalık bir yolculukta yolcuların %30–70'inde görülür. Hijyenin zayıf olduğu yerlerde şu kurallar riski azaltır:

• Yeni pişmiş, sıcak yiyecekleri seçin; çiğ ya da az pişmiş et, balık, deniz ürünü ve yumurtadan kaçının.
• Meyveyi güvenli suyla yıkayıp kendiniz soyun; pastörize edilmemiş süt ürünlerini tüketmeyin.
• Açılmamış, fabrika kapaklı şişe su ve içecekler için; musluk suyundan ve buzdan uzak durun.
• Yemekten önce ve tuvaletten sonra ellerinizi sabunla yıkayın.

İshal olursanız temel iş, kaybedilen su ve tuzu yerine koymaktır: hafif ishalde bol sıvı çoğu zaman yeterlidir; kayıp fazlaysa eczanelerde paket hâlinde bulunan ORS (ağızdan sıvı-tuz karışımı) en uygunudur. Bebek ve küçük çocuklar daha çabuk susuz kalır; sıvıya erken başlayın. İlaç gerekip gerekmediğine hekim karar verir; ateş, kanlı dışkı, ciddi sıvı kaybı ya da iki haftadan uzun süren ishalde başvurun.

Uzun uçuşta derin ven trombozu (DVT)

Derin ven trombozu, bacaktaki derin toplardamarlarda pıhtı oluşmasıdır; pıhtı akciğere giderse pulmoner emboli denen ciddi bir tablo gelişebilir. Dört saatten uzun uçuşlarda risk artar, ancak mutlak risk düşüktür (çalışmalarda yaklaşık 4.600–6.000 uçuşta bir).

Riski artıranlar: önceki pıhtı, yakın zamanda ameliyat, aktif kanser, östrojen içeren doğum kontrol ilaçları ya da hormon tedavisi, gebelik ve doğum sonrası dönem, obezite ve 40 yaşından sonra artan yaş.

• Mümkünse koridor tarafında oturun; aralıklarla kalkıp yürüyün, otururken baldır kaslarınızı çalıştırın.
• Yeterince sıvı alın; ancak bunun koruyucu etkisine dair kanıt sınırlıdır.

Risk etkeniniz varsa hekiminiz ölçünüze uygun, dereceli basınçlı çorap önerebilir; ilaçla korunma gerekip gerekmediği kişiye özel değerlendirilir.

Kronik hastalığı olanlar: ilaçlar ve belgeler

Diyabet, kalp, akciğer ya da böbrek hastalığı gibi kronik bir hastalığınız varsa kendi hekiminizle en az 4–6 hafta önce görüşün. Yaşınıza göre zamanı gelmiş check-up ve tarama kontrollerinizi de bu görüşmeye denk getirebilirsiniz.

• İlaçlarınızı tüm yolculuğa ve olası gecikmelere yetecek kadar alın; orijinal kutularında ve el bagajında taşıyın.
• Reçetenizin ilaçları etken madde (jenerik) adlarıyla gösteren bir kopyasını ve hastalıklarınızı, ilaçlarınızı, alerjilerinizi, tıbbi cihazlarınızı özetleyen imzalı bir hekim yazısını yanınıza alın.
• Bazı ülkeler uyuşturucu etkili ya da psikiyatrik ilaçların girişini kısıtlar; kuralları o ülkenin temsilciliğinden öğrenin.
• Saat dilimi değişecekse ilaç saatlerinizin nasıl ayarlanacağını hekiminize sorun.
• Sağlık sorunlarınızı beyan ettiğiniz, gerekirse hasta naklini de kapsayan bir seyahat sağlık sigortası yaptırın.

Dönüşten sonra hekime ne zaman başvurmalı?

Dönüşten sonraki haftalarda ateş, uzun süren ishal, kusma, sarılık, idrar yakınmaları ya da deri sorunları olursa rutin randevuyu beklemeden hekime başvurun. Yolculukta sıtma tedavisi aldıysanız, bulaşıcı bir hastalığa maruz kalmış olabileceğinizi düşünüyorsanız ya da var olan hastalığınız kötüleştiyse de başvurun. Hekime gittiğiniz ülkeleri, tarihleri, aşılarınızı ve kullandığınız koruyucu ilaçları söyleyin; yolculukta hayvan ısırığı ya da tırmalaması olduysa bunu da bildirin.

Seyahat öncesi kontrol listesi

• Gidişten 4–8 hafta önce seyahat sağlığı merkezine başvurdum.
• Aşı kartımı ve e-Nabız kayıtlarımı kontrol ettim; Td ve KKK durumum belli.
• Varış ve aktarma ülkelerinin güncel giriş şartlarını resmî kaynaktan doğruladım.
• Gerekiyorsa sarı humma ya da hac-umre meningokok aşım gidişten en az 10 gün önce yapıldı; belgem yanımda.
• Sıtma riski varsa kovucu, uzun kollu giysi ve gerekirse cibinlik hazır.
• İlaçlarım yetecek kadar, orijinal kutusunda ve el bagajımda; reçete kopyası ve hekim yazısı yanımda.
• Seyahat sağlık sigortam var; uzun uçuş için hareket planım hazır.

Ne zaman hemen doktora başvurmalı?

Aşağıdaki durumlarda beklemeyin; hayati tehlike belirtilerinde 112'yi arayın:

• Sıtma görülen bir bölgedeyken ya da döndükten sonra ateş ya da titreme: aynı gün.
• Ateşle birlikte bilinç bulanıklığı, havale (nöbet), nefes almada zorluk, koyu ya da kanlı idrar, gözlerde ve deride sararma: 112.
• Açıklanamayan ani nefes darlığı, göğüs ağrısı ya da bayılma: 112.
• Tek bacakta ağrı, şişlik, ısı artışı ya da renk değişikliği: aynı gün.
• Ateşle birlikte ense sertliği, şiddetli baş ağrısı, ışıktan rahatsız olma ya da döküntü: 112.
• Kanlı ya da ateşli ishal, çok az idrara çıkma, aşırı halsizlik: aynı gün; bebek ve yaşlılarda daha erken davranın.
• Hayvan ısırığı ya da tırmalaması: yarayı hemen bol sabunlu suyla yıkayın, aynı gün sağlık kuruluşuna gidin.
• Aşıdan hemen sonra yüzde ya da dudaklarda şişlik, yaygın kaşıntılı döküntü veya nefes darlığı: 112.
• Sarı humma aşısından sonraki dört hafta içinde yüksek ateş ya da şiddetli baş ağrısı: aynı gün; bilinç bulanıklığı varsa 112.