Pulse oksimetre nedir? Oksijen satürasyonu kaç olmalı, nasıl ölçülür?

Pulse oksimetre, parmağa takılan ve kanınızdaki oksijen oranını (oksijen satürasyonu, SpO₂) ile nabzınızı ağrısız biçimde tahmin eden küçük bir cihazdır. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve ABD Gıda ve İlaç Dairesi'ne (FDA) göre sağlıklı bir yetişkinde, deniz seviyesinde normal hava solurken oksijen satürasyonu genellikle %95–100'dür. Dinlenirken doğru teknikle hemen tekrarlanan ölçümde de değer %92 veya altındaysa İngiltere'nin kamu sağlık hizmeti NHS England, beklemeden acil değerlendirme önerir.

Bu rehberde cihazın nasıl çalıştığını, hangi değerde ne yapmanız gerektiğini, ölçümü yanıltan durumları ve doğru ölçüm adımlarını bulacaksınız. Baştan bilmeniz gereken iki şey var: Pulse oksimetre tanı koymaz ve belirtiler her zaman sayıdan önemlidir.

Pulse oksimetre nasıl çalışır?

Cihazın bir yüzündeki küçük ışık kaynakları parmağınızın içinden ışık gönderir, karşı taraftaki algılayıcı da geçen ışığı ölçer. Kan, taşıdığı oksijen miktarına göre ışığı farklı emdiği için cihaz, her kalp atımıyla gelen atardamar kanından oksijen oranını hesaplar. DSÖ'nün el kitabına göre cihaz nabız sinyalini algılamadan gösterdiği sayılar anlamsızdır.

Ekranda iki sayı görürsünüz:

• SpO₂ (%): Kandaki hemoglobinin, yani oksijen taşıyan proteinin yüzde kaçının oksijenle dolu olduğunu gösterir. Değer kan alınmadan, parmaktan (çevresel dolaşımdan) ölçüldüğü için SpO₂ diye yazılır.
• Nabız (PR ya da bpm): Kalbinizin dakikadaki atım sayısıdır; cihaz bunu birkaç saniyelik ortalamayla verir. ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi'nin sağlık ansiklopedisi MedlinePlus'a göre yetişkinlerde dinlenme nabzı 60–100/dk'dır; düzenli antrenman yapan sporcularda 40–60/dk olabilir.

Tansiyon aletleri de nabız gösterir; tansiyon değerlerinizin yorumu için tansiyon kaç olmalı rehberine bakabilirsiniz.

Pulse oksimetre kesin bir değer vermez. İngiltere'nin ilaç ve tıbbi cihaz kurumu MHRA'nın aktardığı teknik standart, cihazın %70–100 aralığında gerçek değerden ortalama sapmasının 4 yüzde puanın altında kalmasını ister. Bu yüzden tek bir sayıdan çok, sizin olağan değeriniz ve zaman içindeki değişim önemlidir.

Cihazın ölçmediği şeyleri de bilmek gerekir. MHRA'ya göre pulse oksimetre kandaki karbondioksiti ölçmez; DSÖ de cihazın solunum sayısı ya da tansiyon hakkında doğrudan bilgi vermediğini belirtir. Bu nedenle oksijen değeriniz normal görünse bile nefes alıp vermekte zorlanıyorsanız durumunuzu ayrıca değerlendirtmeniz gerekir.

Oksijen satürasyonu kaç olmalı? Normal oksijen seviyesi

DSÖ'nün pulse oksimetre el kitabına göre akciğerleri sağlıklı bir kişi, deniz seviyesinde oda havası solurken %95–100 oksijen satürasyonuna sahiptir. FDA de çoğu sağlıklı kişi için %95–100 aralığını verir. Ancak bu aralık herkes için aynı değildir:

• Yüksek rakım: DSÖ, çok yüksek rakımın bu sayıları değiştirdiğini belirtir. Dağda ölçtüğünüz değeri deniz seviyesi aralığıyla birebir karşılaştırmayın.
• Kronik akciğer ya da kalp hastalığı: FDA, bu kişilerde değerin bazen daha düşük olabileceğini belirtir. İngiliz Toraks Derneği (BTS) kılavuzu, hastanede ya da acil durumda oksijen verilirken çoğu hasta için hedefi %94–98 olarak önerir. KOAH (kronik obstrüktif akciğer hastalığı, hava yollarının kalıcı daralmasıyla seyreden akciğer hastalığı) gibi kanda karbondioksit birikme riski taşıyanlar için aynı durumda önerilen hedef ise %88–92'dir.

Bir akciğer ya da kalp hastalığınız varsa, evde oksijen kullanıyorsanız ya da hekiminiz size özel bir hedef verdiyse, aşağıdaki genel eşikler yerine kendi hedefinizi izleyin. Oksijen akışını tek bir ölçüme göre kendiniz artırmayın, azaltmayın ya da kesmeyin.

SpO₂ düşüklüğü: hangi değerde ne yapılmalı?

Aşağıdaki tablo, NHS England'ın evde oksimetreyle izlenen yetişkinler için hazırladığı rehberdeki eşikleri özetler. Rehber COVID-19 döneminde yayımlanmıştır; değerler dinlenirken ve doğru teknikle yapılan ölçüm içindir.

FDA, evde ölçüm yapanlara yalnız cihaza güvenmemelerini ve nasıl hissettiklerini de izlemelerini önerir. Nefes darlığınız artıyorsa normal görünen bir sayı sizi rahatlatmamalı.

Hekiminiz evde izlem önerdiyse NHS England'ın yaklaşımı yol gösterir: İlk ölçümünüzü başlangıç, yani olağan değeriniz olarak kaydedin. Sonraki ölçümleri her gün aynı saatlerde yapın ve kendinizi farklı hissettiğiniz anlarda ek ölçüm alın. Böylece tek bir sayı yerine kendi değerlerinizdeki değişimi görürsünüz.

Düşük oksijen her zaman belirti vermez

Bazı kişilerde oksijen düzeyi belirgin nefes darlığı olmadan düşebilir; NHS England buna sessiz hipoksi der. FDA'ya göre düşük oksijenin işaretleri şunlardır: yüzün, dudakların ya da tırnakların morarması; nefes darlığı ya da nefes almada güçlük; göğüs ağrısı veya sıkışması; hızlı, çarpan nabız. FDA, düşük oksijeni olan bazı kişilerin bu belirtilerin hiçbirini ya da tamamını göstermeyebileceği uyarısını da yapar.

Dudak ve tırnaklarda morarma (siyanoz) ise geç bir işarettir. DSÖ'ye göre morarma çoğu zaman satürasyon %90'ın altına inmeden fark edilmez ve koyu tenli kişilerde görmek daha da zordur. Hekiminiz evde izlem önerdiyse, belirti çıkmasını beklemeden ölçümlerinizi size söylenen düzende yapın.

Pulse oksimetre ile doğru ölçüm nasıl yapılır?

NHS England ve FDA'nın önerileri birleştirildiğinde doğru ölçüm şu adımlardan oluşur:

1. Ölçümden önce en az 5 dakika oturarak dinlenin.
2. Eliniz soğuksa önce ısıtın.
3. Ölçeceğiniz parmakta oje ya da takma tırnak olmasın.
4. Cihazı işaret ya da orta parmağınıza takın. Elinizi göğsünüzün üzerinde kalp hizasında (NHS England) ya da kalp hizasının biraz altında (FDA) gevşek ve hareketsiz tutun. DSÖ'ye göre cihazın üzerine doğrudan güneş gibi parlak ışık gelmesi de sonucu etkileyebilir.
5. Değerin oturmasını bekleyin: Cihazı en az 1 dakika, sayılar değişmeye devam ediyorsa daha uzun süre takılı tutun.
6. Sayı 5 saniye boyunca değişmeden durduğunda gördüğünüz en yüksek değeri kaydedin.
7. Oksijen ve nabız sayılarını karıştırmayın; sonucu tarih ve saatle birlikte yazın.

Tıbbi amaçla onaylanmış bir cihaz tercih edin. FDA, spor ya da genel sağlıklı yaşam ürünü olarak satılan oksimetrelerin tıbbi karar vermek için değerlendirilmediğini belirtir. Hekiminiz evde izlem önerdiyse ölçümlerinizi bir deftere ya da İyi Yaşam uygulaması gibi bir araca kaydedebilirsiniz; uygulama tek ölçüme göre tanı koymaz.

Ölçümü yanıltan durumlar

Cihaz yalnız atan (nabızlı) kanı okuyabildiği ve ışıkla çalıştığı için bazı durumlar sonucu bozar:

• Soğuk el, zayıf dolaşım ve hareket: FDA, MHRA ve DSÖ'ye göre dolaşım zayıfladığında, el soğukken ya da titreme ve hareket varken cihaz güvenilir sinyal alamayabilir.
• Oje, takma tırnak, kına ve dövme: Oje ve takma tırnağın (FDA, NHS England), kına ve dövmenin (MHRA) sonucu etkileyebildiği bildirilmiştir.
• Koyu ten rengi: MHRA'ya göre koyu ten, oksijen değerinin olduğundan yüksek görünmesine yol açabilir; FDA da koyu tenli kişilerde cihazların daha az doğru olabileceğini bildirir. MHRA bu nedenle tek bir sayıdan çok, kişinin kendi değerlerindeki değişime bakılmasını önerir.
• Karbonmonoksit (CO) zehirlenmesi: Kapalı ortamda yanan yakıttan (soba, şofben, mangal) ya da yangın dumanından gelen CO, hemoglobine bağlanarak oksijenin yerini alır. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri'ne (CDC) göre sıradan parmak oksimetreleri bu durumda doğru ölçmez; DSÖ de değerin yanıltıcı biçimde yüksek çıkabileceğini belirtir. Yani normal görünen bir değer CO zehirlenmesini dışlamaz.
• Sigara: FDA, sigara kullanımının da ölçümün doğruluğunu etkileyebileceğini belirtir. Bırakmayı düşünüyorsanız sigarayı bırakma yöntemleri rehberimize göz atın.
• Kansızlık (anemi): DSÖ'ye göre cihaz kansızlıkta genellikle doğru çalışır ve %95–100 gösterebilir. Ancak oksijen taşıyacak hemoglobin az olduğundan dokulara ulaşan oksijen yine de yetersiz kalabilir.

Ne zaman hemen doktora başvurmalı?

Aşağıdaki durumlarda planlı kontrolü beklemeyin:

• Değeri beklemeden 112: Dinlenirken kısa cümleleri bitiremeyecek kadar nefes darlığı, nefesin bir saat içinde aniden kötüleşmesi, göğüs ağrısı ya da sıkışması, dudak, yüz veya tırnaklarda morarma, bayılma, bilinç bulanıklığı, huzursuzluk ya da aşırı uyku hali varsa arayın.
• Karbonmonoksit şüphesinde 112: Kapalı ortamda yakıt yanıyorsa ve baş ağrısı, baş dönmesi, halsizlik, bulantı, kusma, göğüs ağrısı ya da bilinç değişikliği varsa, kendinizi tehlikeye atmadan temiz havaya çıkın ve 112'yi arayın. Oksimetre değeri normal görünse bile beklemeyin.
• Hemen acil servis: Doğru teknikle hemen tekrarladığınız ölçümde de değer %92 veya altındaysa.
• Aynı gün aile hekimi ya da sağlık kuruluşu: Bir saat içindeki tekrarda da %93–94 ölçüyorsanız, değeriniz kendi olağan düzeyinizin altına düştüyse ya da nefes darlığınız yavaş yavaş artıyor, kalkıp yürürken nefesiniz kesiliyorsa.
• İlk uygun randevuda aile hekimi: Düzenli antrenman yapan biri değilseniz ve dinlenmeye rağmen nabzınız tekrar tekrar 60–100/dk aralığının dışında ölçülüyorsa. Nabız bozukluğuna göğüs ağrısı, nefes darlığı ya da bayılma eşlik ederse 112'yi arayın.